DARRAM

منابع طبیعی ، محیط زیست و گردشگری

زیرزمینی دچار  مشکل می شدند ، آنها با ایجاد زهكش در کف دالان های معدن این مشکل را مرتفع و بطور تصادفی به تکنیک قنات دست یافتند . قنات در واقع نوعی زهکشی زیر زمینی است نه یک روش آبیاری که بدون مصرف هیچگونه انرژی آب را در سطح زمین جاری می سازد و در حقیقت هنری است که ریشه در تاریخ ایران زمین دارد .

قنات کلمه ای است عربی که مفهوم لغوی آن نیزه و جمع آن قنوات

قدیمیترین آثار قنات در جهان در شمال ایران کشف شده که ساختمان آنرا به 3000 سال قبل یعنی همزمان با ورود آریایی ها به این سرزمین نسبت می دهند . اصولاً ایرانیان پیش  و قنیات است که بعدها به معنی راه آب روان در زیر زمین آمده است . این کلمه در زبان عبری قانو و قنا و در لاتین کانا و در زبان پهلوی کهس گفته می شود و معادل فارسی آن نیز کاریز یا کهریز که همان ریختن کاه ریز برای امتحان جریان آب است . قنات از پیچیده ترین و شگفت انگیز ترین ابدعات تاریخ بشری است که برای رفع حیاتی ترین نیازهای جوامع بشری یعنی تامین آب در مناطق کم آب و یا بی آب بوجود آمده است . مردمان نخستین ایران زمین این تازه واردین به فلات ایران از فن تخلیه آبهای زیر زمینی که صرفاً کاربرد معدنی داشته و معدن کاران آن را به کار می گرفته اند ، وسیله ای بنیادی در جهت برآوردن نیازهای خود به آب بویژه در فعالیتهای کشاورزی ابداع نمودند . از دوره هخامنشیان با قنات آشنایی داشتند .

در سال 714 پیش از میلاد سارگون دوم پادشاه آسور در جنگهایش در ایران از این جوی های زیر زمینی که در نزدیک دریاچه ارومیه بودند گزارش می کند . پسر او سلطان سناشریب رموز ایجاد نظام آبیاری را در حوالی نینوا به کار برد و قنات هایی به سبک ایرانیان برای شهر اربلا(Arbala) ایجاد نمود .

در سال 550 قبل از میلاد هنگامی که اکباتان پایتخت پادشاهان ماد به محاصره در آمد دشمن در بیرون شهر مسیر قنوات را که آب مورد نیاز شهر از آن تامین می شد منحرف کرد تا شهر تسلیم گردد .

در دوره هخامنشیان قنات در عرصه اقتصادی و حیات اجتماعی مردم ایران نقش اساسی داشته که از جمله این قنات می توان به قناتی که در اطراف تخت جمشید کشف گردیده اشاره نمود که آب کشاورزی زمینهای اطراف آن توسط این قنات تامین می شده است . در دوره داریوش هخامنشی هر کس قناتی حفر می کرد پنج نسل او از مالیات معاف می شد . اسناد مصریان نیز نشان می دهد که ایرانیان بعد از فتح مصر در سال 518 قبل از میلاد توسط داریوش اول روش قنات کنی را به مصریان آموختند .

سیلاکس یکی از دریانوردان نیروی دریای داریوش ، قناتی را تاسیس کرد که برای واحد کارگ (Karg) آب رودخانه نیل که 160 کیلومتر تا آنجا فاصله دارد تامین می گردیده است . بقایای این قنات پابرجا و هنوز در حال کار است  و این موضوع موجب گشت که مصریان به داریوش لقب فرعون بدهند .

پولیبیوس (Polybius) مورخ یونانی قرن دو قبل از میلاد از قناتی سخن می گوید که در کویر ایران در زمان اوج تمدن فارسیان ساخته شده است . وی می گوید این جوی های زیرزمینی با خرج و زحمت زیاد در منطقه وسیعی از کشور حفاری گردیده و آب را از مناطقی دور دست به نقاط کویری انتقال می دهند که این منابع برای مردمی که امروزه از آب این منابع استفاده می کنند اسرار آمیز می باشد .

در زمان اشکانیان نیز قنات کاربرد داشته به طوری که در زمان اشک سو اشکانی در هنگام عقب نشینی در جنگ با رومی ها قنوات منطقه پارت را تخریب می نمایند تا رومی ها گرفتار بی آبی شوند .

در دوره ساسانیان استفاده از قنات به منظور آبیاری مزارع رایج بوده است . طبری نیز به قنات در دوره ساسانی اشاره دارد و در تاریخ قم به قنوات این دوره اشاره شده است . پس از اولین قنات برای تامین آب آشامیدنی شهر مقدس مکه توسط زبیده همسر هارون الرشید ایجاد می شود که با حمله مغول قنات و شبکه های آبیاری آن ویرا می گردد .

در سال 728 پس از میلاد ، هاشم خلیفه عباسی باغی در نزدیکی بغداد احداث می نماید که توسط قنات آبیاری می شده است . متوکل خلیفه عباسی نیز قناتی برای محل مسکونی خود در سامره توسط ایرانیان می سازد . ابن ایثر از وجود قنات در کرمان و ابن بلخی از کاریز های ابرقو و اصطخری از قنوات نیشابور سخن گفته اند .

حمدالله مستوفی نیز نقل کرده که برای آبیاری و مصارف شرب شهرهای اصفهان ، یزد ، کاشان ، جربادقان ، فراهان ، اسد آباد ، شیراز ، ابرقو ، قمشه ، زنجان ، ساوه ، واوه ، قزوین ، سلطانیه ، ساوجبلاغ ، اهر ، بلوک بیات در عراق عجم ، جهرم ، کازرون ، گناباد ، طبس ، قاین ، نیشابور ، اسفراین ، بیهق ، جوین ، بادغیس ، جام ، و بوزجان از آب قنات استفاده می شده است .

ابتکار احداث و بهره برداری قنات هنوز هم در نوع خود بی نظیر است . شواهد تاریخی نشان می دهد که این ابداع مهم و بی نظیر یک پدیده قدیمی در ایران باستان بوده و بعدها در تمام سرزمینهای تحت سلطه و سیطره فرهنگ پارسیان در آمده ، رواج پیدا کرده و سپس به شمال افریقا ، اسپانیا ، قبرس ، سیسیل و قاره امریکا انتقال یافته است .

 

منشا و روند پیدایش قنات

در گستره ای که امروز کانون اصلی تمرکز قنات است ، صدها سال قبل مردمانی می زیسته اند که دسترسی به تکنیک قنات نداشته اند مانند محوطه های باستانی تپه سیلک کاشان ، تپه حصار دامغان ، تپه حصار گناباد ، تپخ یحیی کرمان و ... در این دوران انسان به نحوه بهره برداری از آبهای زیرزمینی دست یافته بود علاوه بر آن توپو گرافی زمین در برخی از این مناطق برای حفر قنات مناسب نبوده است . اما بطور یقین در این نواحی رودخانه های دائمی کوچک جاری بوده و محیط مناسبی برای تمرکز جمعیت در ماقبل تاریخ بوده است . در بسیاری از مناطق ایران در این دوران رودخانه هایی هرچند کوچک برای زندگی مردمان یکجا نشین و کشاورز مناسب بوده و هسته های سکونت گاه های مهم را شکل داده بوده اند .

در طی چند هزار سال که از این وضعیت می گذرد ، بیابان های مرکزی ایران به تدریج گسترش یافته و شرایط اقلیمی تغییر نموده و آب و هوای گرم و خشک تر شده و بسیاری از رودخانه های دائمی خشک و شرایط بکلی دگرگون می گردد که می توان عوامل عمده موثر در تغییر شرایط محیط زیست این مناطق را اینگونه عنوان کرد :

1-    تغییرات جهانی اقلیم پس از یخبندان و گسترش عمومی بیابانها

2-    رشد جمعیت در مراکز جمعیتی مورد نظر و محدودیت منابع زیستی

3-    خشکیدن آبگیر ها ، تالاب ها ، دریاچه های پراکنده در فلات ایران و ایجاد نمکزارها دو جاری شدن رودها  بر این رسوبات نمکی و شور شدن آب

4-    مهاجرت تدریجی اقوام آریایی به داخل فلات ایران  و تخریب پوشش گیاهی اطراف مراکز جمعیتی توسط گله های بزرگ آنها ، چهار عامل فوق و سایر عوامل احتمالی دیگر باعث تغییرات اساسی در محیط زیست این گستره گردیده است .

بر اساس اسناد تاریخی این تغییرات سریع و شدید بوده بطوری که آثار تاریخی به جا مانده از سکاها که در هزاره اول و دوم قبل از میلاد در شرق و جنوب شرقی ایران می زیسته اند بیانگر آن است که این نواحی پوشیده از مراتع و جنگلهای سرسبز بوده است . همچنین سنگ نگاره لاخ مزار بیرجند که تصویر شیر بر آن حکاکی شده گواه آن است که در هزاره اول پیش میلاد در این مناطق شرایط زیست محیطی به گونه ای بوده که چنین جانورانی در آنجا می زیسته اند .

این تغییرات محیطی و روند تبدیل شدن آن به زیست بوم بیابان باعث گردیده که مردمان این نواحی شیوه زندگی خود را بتدریج تغییر دهند و برای تامین آب مورد نیاز نسبت به احداث قنات اقدام نمایند . پدیده ای که در غرب یا شمال غربی ایران ابداع و بیشترین کاربرد و کارایی را در گستره مرکزی و شرقی ایران دارا می باشد . عوامل و شرایط اصلی که باعث رویکرد مردمان به حفر قنات گردیده است را این گونه می توان مورد بررسی قرار داد :

-        بارندگی کم ؛ در این مناطق معمولاً بارندگی از 250 میلیمتر در سال تجاوز نمی کند و حتی در برخی نقاط کمتر از100 میلیمتر در سال است . و نیز به علت دوری از سواحل رطوبت نسبی در این نواحی به ندرت از 20% تجاوز می نماید .

-        استیلاء بر بیابانها و کویرها و احاطه آنها توسط ارتفاعات کوهها و داشتن شیب دامنه و مخروطه افکنه های نسبتاً وسیع با ذخایر آب زیرزمینی

-        فقدان رودخانه های دائمی و محدودیت دبی رودها و جویبارهای دائمی

-        پوشش گیاهی فقیر و ضعف مراتع مانع توسعه اقتصادی دامداری در اطراف مراکز جمعیتی است .

-        محدودیت کشت دیم به علت بارش کم و جنس خاک ( شنی ) از دیگر عواملی است که وجب گردیده کشاورزی شدیداً وابسته به قنات باشد .

-        وابستگی مناطق و سایر مراکز جمعیتی

شرایط اکولوژیکی ، اقتصادی و اجتماعی عنوان شده باعث گردیده تا قنات به عنوان یک پدیده تکنولوژیکی نقش موثری در عمران ، آبادی و احیای مناطق خشک و کم عمق داشته باشد و انسان اندیشمند در هر کجا که با مشکلات اقلیمی و عوامل محدودیت مواجه بوده با شیوه های خاص درصدد بهرهوری مطلوب از این عوامل محدود بر آمده است که قنات نشانه ای از خرد ورزی انسانها است .

 

ویژگیهای قنات های ایران

میانگین ریزشهای جوی در ایران سالانه از 250 میلیمتر تجاوز نکرده و این مقدار تقریباً 3 ∕1 حدود متوسط کره زمین ( 830 میلیمتر ) است که در چنین شرایطی مجموع بارندگی فلات ایران سالانه 413 میلیارد متر مکعب برآورد می گردد که با توجه به تبخیر 70 درصدی آن تنها 135 میلیارد متر مکعب آب برای مصارف کشاورزی ، صنعتی ، خدماتی و شرب باقی می ماند که از این مقدار هم حدود 90 میلیارد متر مکعب قابل استحصال است و بقیه در حال حاضر غیر قابل استفاده است .

در اقلیم گرم وخشک سرزمین ایران ، عمده ترین منبع آب ، منابع آب زیرزمینی است که میزان برداشت سالیانه آن حدود 50 میلیارد متر مکعب یعنی دو برابر میزان آبهای جاری مهار شده توسط سدهای مخزنی می باشد . قنات وابسته به آبهای زیرزمینی است و حداقل 70% تولید آب در کشور طی دهه های اخیر توسط قنوات استحصال شده است . حاشیه کویرهای ایران مهم ترین و بزرگ ترین کانونهای استقرار قنات است که به عنوان اصلی ترین منبع آب شناخته شده و در این مراکز فن و تکنیک قنات به تکامل رسیده است .

در این کانونها ، قنات نه تنها از نظر فنی و تکنولوژی بلکه از نظر تعداد ، تراکم ، طول ، عمق مادر چاه ، میزان آبدهی ، تعداد و تراکم مراکز جمعیتی ، میزان زمینهای کشاورزی وابسته به آن در دنیا بی همتا است و همواره قنات منبع اصلی تامین آب این مناطق بوده است . بر اساس اعلام یونسکو 5 ∕3 قناتهای موجود جهان در ایران قرار دارد . از تعداد قناتهای ایران آمار دقیقی در دست نیست ، لیکن بابر گزارشهای موجود د پایان دهه 1330 ، تعداد 37500 رشته قنات در ایران وجود داشته که 21000 رشته آن با مجموع ظرفیتی حدود 000/200 متر مکعب در دقیقه فعال بوده است . بر اساس آخرین آمار رسمی در سال 77 در گستره ایران زمین 32164 رشته قنات با آبدهی سالیانه 106×9823 متر مکعب فعال می باشند که حدود 77% این قناتها در مناطق مرکزی و شرقی ایران حفر شده اند و 33% بقیه در سایر مناطق ایران استقرار دارند .

هانری گوبلو فرانسوی  در سال 1929 میلادی برآورد کرده بود که تقریباً نیمی از زمینهای زیر کشت در ایران بوسیله قنات آبیاری می شده است .

قناتهای ایران دارای ویژگیهای خاص خود می باشند از جمله اینکه طول قنات متفاوت و برخی مانن قنات فیروز آباد مجو مرد یزد بیش از 70 کیلومتر طول دارد . همچنین عمق مادر چاهها در قنوات مختلف متفاوت است . عمیق ترین مادر چاه در ایران مربوط به قنات قصبه گناباد است که بیش از 300 متر عمق دارد . همچنین متوسط آبدهی هر قنات معمولاً 37 تا 75 لیتر در ثانیه است لیکن برخی قنات ها به علت داشتن شرایط فنی لازم و نگهداری کامل از آنها تا 185 لیتر در ثانیه آبدهی دارند . غنی ترین قنات ایران یعنی قنات شاهرود 900 لیتر در ثانیه آبدهی دارد .

 

مشهور ترین قنات های ایران

با توجه به پراکنش قنات در مناطق مختلف ایران بویژه در مناطق مرکزی و شرقی برخی از این قنوات به دلیل ویژگی خاص دارای شهرت و معروفیت می باشند که بطور گذرا به برخی از آنها اشاره می گردد ؛

1-    قنات قصبه گناباد : اولین فردی که گزارش نسبتاً مفصلی این قنات ارائه نموده ، ناصر خسرو قبادیانی است که طول این قنات را چهار فرسنگ و مادر چاه آن را حدود هفتصد گز برآورد نموده است . بر اساس آخرین مطالعه صورت گرفته قنات قصبه واقع در جنوب گناباد ،2500 سال قدمت داشته و طول رشته های هشتگانه آن 33 کیلومتر و عمق مادر آن بیش از 300 متر برآورد می گردد . قنات گناباد دارای پیشینه کهن تری نسبت به شهر گناباد دارد .

2-    قنات فیروز آباد مجو مرد یزد : برخی تاریخچه این قنات را با حمله اسکندر مقدونی به ایران مرتبط می دانند ، این قنات به نام دختر یزدگرد ساسانی نام گذاری شده است . طول این قنات 70 کیلومتر و دارای 1750 میله که عمق مادر چاه آن 87 متر و عرض راهرو قنات حدود نیم متر و ارتفاع آبگذ قنات حدود80/1 متر برآورد می شود . آبدهی این قنات از 120 لیتر در ثانیه به 20 لیتر در ثانیه کاهش پیدا کرده است .

3-    قنات ارونه اردستان :این قنات پر آب ترین ، کهن ترین و مهمترین قنات این شهر کویری محسوب می شود که بیش از 2000 سال قدمت دارد . بنیان گذاری این قنات را به کیومرث پیشدادی نسبن می دهند ، لیکن برخی اردوان اشکانی را بانی آن می دانند . طول این قنات 45 کیلومتر و عمق مادر چاه آن 66 متر و میزان آبدهی آن 80 لیتر در ثانیه می باشد .

4-    قنات روستای ابراهیم اراک : این قنات بیش از 1000 سال قدمت دارد . مادر چاه این قنات مخروطی شکل است زیرا دهانه میله آن در حدود یک متر و قطر محل اتصال میله به کوره حدود 10 متر می باشد . این قنات دارای 18 کیلومتر طول و عمق مادر چاه آن 114 متر می باشد .

5-    قنات مون : این قنات در اردستان واقع شده است از ویژگی های این قنات دو طبقه بودن آن است و در هر طبقه آن آب مستقلی جریان دارد . طبقه رو سه متر از طبقه زیر بالاتر است . جالب اینکه آب طبقه بالا هیچگاه به طبقه زیرین به واسطه ساختمان لایه های بستر نفوذ نمی کند .  بانی حفر این قنات را به کاوه آهنگر ی نسبت می دهند . مادر چاه این قنات دو قلو می باشد  و دو میله چاه در کنار یکدیگر می باشد . هر میله از سطح زمین به سطح آب قنات زیری می رسد ولی مجرای قنات بالایی هنگامی که به میله چاه می رسد خود را با قوسی نیم دایره از کنار میله دور زده مجدداً در طول مسیر مستقیم کوره و موازی با مسیر قنات زیرین جاری می گردد .  

علاوه بر قنات های فوق ، قنوات مشهور دیگر نیز در کشور وجود دارند که تنها به ذکر نام برخی  از آنها اشاره می گردد : قنات کیخسرو ، سناباد ، بیدخت در خراسان  و قنات جوپار ، ماهون ، حشوئیه در کرمان ، قنات وزوان میمه در اصفهان ، قنات وکیل ، بره خونی ممقان ، قنات چشمه داغ در آذربایجان شرقی و قنات اشکذر ، قنات صدرآباد و مهرریز در یزد و قنات شاهرود در استان سمنان .

+ نوشته شده در  شنبه نهم آبان 1388ساعت 13:21  توسط  درام  |